Make your own free website on Tripod.com

(Lente l' Esperantisti pledas la stilo Idala, ka? artiklo dal Esperantisto Trevor Steele)

LIMITIZI DIL UZO DI 'MAL-'

Precipue por ti qui ne konocas la lingui, de qui Esperanto cherpas sua vortari, la prefixo -mal-' (Ido: des-) es tre tempospariva pensajo. Ma depos la komenco l' Esperantisti e specale la poeti tendencas trovar radikovorti por remplasar 'mal-'vorti, ex-e.: 'strikta' (streta) por 'malvasta' (desvasta), frida (kolda) por 'malvarma' (desvarma), 'aperti' por 'malfermi' (klozar). En sua Lingvo kaj Vivo (p. 247) Gaston Waringhien opinionis ta evito de 'mal-'vorti un de la tri chefa fonti di neologismi.

Un tre evidenta motivo, adminime che poeti, es, ke preske sempre la remplasanta vorti es ye un o du silabi min longa kam la 'mal-'vorto, quo faciligas la metriko di nia multa-silaba linguo. Ma plu grava motivo por limitizar l' uzo de 'mal-' es, ke la menton atingas la signifiko de 'mal-'vorti nur segun deviaco. On devas unesme nur registragar, ke koncernas 'mal'-ajo sen semantikala konteno; lore venas la radiko, qua plenigas la semantikala kategorio, ma fine on devas vakuigar olua konteno. La signifikoplena parto di 'malvarma' lasas sur la mento juste ta impreso, quan la tota vorto negas; dum la signifiko di 'frida' (kolda) impresas su direte e klare (kondicione ke on ja konocas la vorto!). Pro to multi plendas, ke la 'mal-'vorti es psikologiale pala, mem neapta. Ta argumentado es certe atencinda, ma on ne devas konkordar Kalocsay en lua aserto, ke 'malmola' (harda) impresas plu mole kam 'mola' ipsa! Ta opiniono venas de la Hungariana pronuncomaniero; la Hungariana "a" tre similesas la "a" Esperantala, ma lia "a" sen supersigno tre aproximas la "o" Esperantala. Konseque Hungaro ya tendencas dicar molmola…, ma on ne atencus ta peko ek la boko di tala giganto di la literaturo internacionolinguala!

La Nederlandano Faulhaber, di qua la spozino es de Chekia, e di qua la hemala linguo es Esperanto, refuzas aceptar l' argumento pri la nedireteso di 'mal-'vorti. Se on konstante dicas 'malvarma', la mento kustumeskas recevar l' impreso di la tota vorto, quale se 'malvarm' esus radiko ipsa; on ne analizas ol kom 'mal + varma'. Faulhaber juste remarkigas, ke tala vorti existas en la lingui nacionala. Exemple: l' Angla vorto 'impossible' direte efikas kom uneso sur la lektanto od askoltanto Anglalingue. Juste, ma anke la respondo da Faulhaber nur kelkagrade validesas, nam komparate ad Esperanto la lingui nacionala havas limitizita quanto de tala 'mal-'vorti, e juste olia relativa rareso reliefigas lia plena signifiko.

Es interesiva komparar la fato di 'mal-' ed '-ino'. La funciono di amba afixi es duimigar la vortaro lernenda. Nulu plu protestas pri la '-ino'-vorti; exemple, quankam la radiko di 'patrino' (matro) senambigue advokas signifiko "maskula" por la parolanti di tre multa lingui, nulafoye on audas pri projeto por forigar tante grava vorto e remplasar ol per matro od ulo simila. Pro quo ta diferanta reakto ye du afixi, qui unesmavide havas tre simila funciono?

Probable pro to, ke '-ino' donesas a tre specifika vortokategorio, nome vivaji, di qui la membri konsistas de du sexui. L' originala decido da Zamenhof, donar a la radikovorto "virala" signifiko e derivar le mulierala forsan reflektis ula "viro-centrismo", ma gramatikale la derivoregulo es tre facila e nule arbitrala. Altralatere, 'mal-' povas donesar a multa plu vasta serio de vorti, ma ofte la decido, qua vorti esez radiko e qua la 'mal-'vorto, devas esar arbitrala. Pro quo ne 'frida' e 'malfrida' vice 'varma' e 'malvarma'? Od 'aperti' e 'malaperti' vice 'fermi' e 'malfermi' O 'post' (pos) e 'malpost' (ante) vice 'antaú' e 'malantaú'? Ultree, on povus teoriale eliminar existanta vorti per apliko di 'mal-' a lia 'mal'-aji; ex-e.: 'malkun' povus remplasar 'sen', mem 'malne' povus igar 'yes' superflua (joke on parolas pri 'malmangi' e 'maltrinki'…<Esperanto-slango por fekifar ed urinifar, H.S. - trad.>). La posibla listo de tala groteskaji es senfina. Altravorte, la selekto di radikovorti, a qui on akrochez 'mal-', ne fondesas sur ulo naturale donita, ma sur konvenciono, do la tento defiar ta konvenciono es multe plu forta, kam esus la tendenco defiar la sexuale determinita uzo di '-ino'.

Altra faceton di la problemo di la 'mal-vorti' Claude Piron amuzante traktas en Esperanto (julio-agosto 1977). Ulu propozis, por evitar pompozacheso di la frazo:

La malbela maljunulino mallaúte malfermis la pordon a sua kelo kaj malrapide malsupreniris la stuparon (Ido: La leda oldino nelaute apertis la pordo a sua kelero e lente decensis l' eskalero) per alternativo, qua semblis ad olua skribinto multe plu elegante:

La turpa oldulino softe apertis la pordon a sua kelo kaj lante descendis la stuparon.

Piron kondamnis la linguo di ta 'solvo' e nomizis ol ula "dialekto ocidenta" - e juste! Il ipsa propozis versiono en "tutmonda Esperanto":

La malbela grandagulino kviete malfermis la pordon alkelan kaj trankvilpase desupris laustupare (Ido-equivalanto: La leda grand-evantino quiete apertis la pordo ad-kelerala e tranquilapaze iris de-supre segun-eskalere).

Vice sis 'mal-'vorti il uzis du. Ma Piron es habilo. Probable granda majoritato de nia sam-linguani, se li devus expresar l' idei di la citita frazo, produktus ulo tre simila a la tediva e pezoza unesma citajo.

Rezumante do: la prefixo 'mal-' es utila e havenda; ma existas motivi diversagrade valida por pazope remplasar la 'mal-'vorti per neologismi kun pozitiva semantikala konteno. Altralatere e paradoxale, se Esperanto paroleskos multe pluse en la vivo diala, es posibla, ke la 'mal-'vorti aceptesos kom direta impreso nedependanta de la 'deviacanta' kompreno mediacate la 'mal + radiko'; to decidos nur la sequanta generacioni. Omnakaze, l' intersequo di multa 'mal-'vorti grave pekas kontre bona stilo.

Trevor Steele (del Esperantorevuo: Litova Stelo, nr. 6/1999) Kun afabla permiso di Petras Celiaukas, redaktero di Litova Stelo (adreso: Buxo Postal 167, LT-3000 Kaunas, Lituania), tradukita da Hans Stuifbergen, Nederlando. Por l' Ido-tradukuri ed equivalanti inter kramponi responsas me, H.S.

Ido, linguo internaciona: http://members.tripod.com/~avancigado

e-posto: Ido.Info@zap.A2000.nl